بسياري از مورخان و تحليل گران اجتماعي معتقدند كه اختراع ماشين بخار، آغازگر انقلاب صنعتي و عصر شكوفائي تمدن جديد شد. اما هستند كساني كه نقش صنعت چاپ و توسعه انتشار كتاب را نيز در اين موفقيت كم نظير مي دانند. كتاب هميشه عامل توسعه فكر و انديشه بوده و در عصر انقلاب صنعتي نيز اين عنصر اهميت دو چندان را پيدا كرد.
    
    كتاب جزو اولين رسانه هائي است كه انسان اختراع كرده است. از روزي كه انسان توانست روي گل، سنگ، چوب و بعداً فلز نقشي حك كند، نوشتن آغاز شد. اما تاريخ كتاب به شكلي كه بتوان كتاب ناميد بر اساس يافته هاي موجود به حدود دو هزار سال قبل از ميلاد مسيح(ع) مي رسد و آن زماني بود كه مصريان با استفاده از خط و روي لوح گلي به ثبت انديشه، فرمان و رويداد هاي مهم مي پرداختند. كشفيات جديد در جهان قطعا اين تاريخ را به عقب خواهد برد. همين لوح هاي گِلي كه اخيرا در جيرفت به دست آمده خبر از وجود خطي ناشناخته در اين منطقه از جهان مي دهد كه قدمت آن بيشتر از الواح يافته شده در مصر باستان است. بنابراين بايد باور كنيم كه خط از اولين اختراعات انسان بوده تا نوشتن كتاب با آن ميسر شود.
    
    با اختراع كاغذ پاپيروس، كه گويا ابتدا در مصر رخ داده، نوشتن شكل تازه تري پيدا كرد و رفته رفته كاغذ هاي مجزاي حاوي نوشته به هم پيوسته شدند و چيزي شبيه كتاب هاي امروزي را به وجود آوردند. به گفته هرودوت، فنيقي ها (ساكنان لبنان و شمال فلسطين امروز) خط، پاپيروس و كتاب را هزار سال قبل از ميلاد به يونان و از طريق بندر <بيبلوس>1 انجام دادند. يوناني ها واژه <بيبليون>2 را براي نوشته و <بيبلوس>3 را براي كتاب ايجاد كردند. اين ريشه هنوز در زبان هاي يوناني و لاتيني منشا توليد واژه در ارتباط با كتاب است. استفاده از پاپيروس در دوران شكوفائي تمدني يونان، رم، چين و عبراني ها نقش مهمي ايفا كرد. در آغاز تمدن مسيحي هم هنوز پاپيروس ايفاي نقش مي كرد.
    
    اما اختراح لوح هاي قابل شست و شو از جنس چوب و سپس مواد ديگر در رم، انقلابي را در نوشتن و انتشار انديشه ايجاد كرد. از قرن پنجم ميلادي تكثير نوشته ها روي الواح متعدد آغاز شد و آن چه امروز كتاب نام دارد در شكل ابتدائي آغاز گرديد. با قطع ارتباط رم و مصر در قرن پنجم ميلادي و دشواري تهيه پاپيروس، رمي ها با استفاده از كاغذ هاي جديدي كه ابتدا در چين تهيه مي شد و به اروپا مي رسيد به نوشتن كتاب هاي تخصصي در شمارگان وسيع اقدام كردند كه دامنه آن به آسيا هم كشيده شد.
    
    آثاري كه به صورت خطي از اين دوره به خط لاتين يافت مي شود، نتيجه اين تحول است. اغلب اين كتاب ها معطوف به ترويج فرهنگ كليسائي بودند. اين فرهنگ تا زمان اختراع صنعت چاپ ادامه پيدا كرد. پا به پاي اين تحول، نگهداري كتاب در كتابخانه ها هم مرسوم شد. به گونه اي كه در قرن نهم ميلادي كتابخانه هائي با داشتن 500 جلد كتاب وجود داشته اند. كتابخانه سوربن در پاريس در پايان قرون وسطي حدود دو هزار جلد كتاب داشته است. در قرن پانزدهم ميلادي كتاب نويسي و صحافي به شغل مهم و پر مشقتي تبديل شد. براي تهيه كتاب به تجهيزات، ابزار متعدد و پيچيده، جوهر و قلم هاي گوناگون نياز بود. در اين دوره برخي از كتاب ها با جوهر هاي رنگين نوشته شده و در آن از نقاشي هم استفاده شده است.
    
    در اين ميان صحافي هم به يك هنر پيشرفته تبديل شد. اولين صحافي ها با استفاده از جلد چوبي و بعد با روكش چرمي انجام مي شد. به دليل گران تمام شدن يك كتاب و در عين حال با ارزش بودن آن، كتاب ها معمولا با زنجيري كه به عطف آن ها بسته مي شد به ميز ها متصل مي شد و اين عادت تا قرن 18 ميلادي هم ادامه يافت.
    
    در قرن سيزدهم ميلادي با تاسيس دانشگاه ها در اروپا و افزايش نياز به كتاب، روش تكثير كتاب نيز تغيير كرد. هر صفحه از كتاب به كسي داده مي شد تا رونويسي كند و از اين طريق سرعت تكثير بالا رفت. از اين به بعد بود كه تكثير كتاب هاي غير مذهبي هم رواج پيدا كرد.
    
    چاپ كتاب با استفاده از كليشه هاي چوبي ابتدا در قرن سوم ميلادي در چين آغاز شد. چيني ها يك صفحه كتاب را به صورت معكوس روي چوب حكاكي مي كردند و از آن براي چاپ استفاده مي كردند. اولين كتاب چاپ شده به اين شيوه كه امروز در دسترس است به سال 868 ميلادي تعلق دارد. اين روش در قرن 14 ميلادي وارد اروپا شد. اولين كتاب به اين شيوه در سال 1501 در اروپا به چاپ رسيد.
    
    با اختراع ماشين بخار و صنعتي شدن فناوري، اين شيوه چاپ هم از نيروي بخار و ماشين بهره مند شد و از اوائل قرن نوزدهم چاپ كتاب به صورت صنعتي آغاز گرديد. اولين ماشين هاي چاپ بسيار كند و قادر به چاپ تنها 1100 صفحه در ساعت بودند در حالي كه روش چاپ دستي در آن روز مي توانست ساعتي 2000 برگ را چاپ كند.
    
    در اواخر قرن نوزدهم روش چاپ <مونوتايپ>4 و <لينوتايپ>5 باب شد. در اواسط قرن بيستم اروپا قادر به چاپ و انتشار 200 هزار عنوان در سال شد. اين رقم امروز بسيار بيشتر از اين است و سالانه در 117 كشور جهان بالاتر از يك ميليون عنوان كتاب به زبان هاي مختلف منتشر مي شود.
    
    از سال 2000 سازمان علمي فرهنگي ملل متحد (يونسكو) همه ساله شهري را در جهان به عنوان پايتخت كتاب معرفي مي كند. اين شهر ها از سال 2000 به بعد عبارتند از <مادريد>، <اسكندريه>، <دهلي نو>، <انتورپ>، <مونترال>، <تورين> و <بوگوتا>. آمستردام هم براي سال 2008 برگزيده شده است. علت انتخاب اين شهر ها توجه به كتاب، تنوع عناوين و ابعاد بين المللي آن است.
    
    امروزه علاوه بر انتشار كتاب به صورت، سنتي روش الكترونيكي تازه اي نيز براي انتشار كتاب باب شده است. در حال حاضر 60 هزار عنوان كتاب در اينترنت قرار داده شده و به زودي اين تعداد افزايش خواهد يافت. اين تعداد كتاب جدا از ميليون ها مقاله اي است كه در اينترنت قابل دريافت و استفاده است.
    
    لازم به ذكر است؛ از تاريخ آغاز خريد و فروش كتاب، اطلاع دقيقي در دست نيست. آنچه مشخص است اين كه ارسطو كتابخانه اي در اختيار داشته و افلاطون از صرف مبالغ زياد براي خريد كتاب سخن گفته است. زماني كه كتابخانه اسكندريه در 300 سال قبل از ميلاد تاسيس شده است هزينه زيادي صرف خريد كتاب شده و ساكنان آتن از معروف ترين تجار كتاب بوده اند.
    
    با آغاز چاپ صنعتي كتاب، خريد و فروش آن ابعاد تازه اي يافت تا آن جا كه امروز بسياري از كتاب ها از طريق اينترنت و حواله الكترونيكي پول هم قابل خريداري است. تجارت كتاب، امروزه به يكي از تجارت هاي پر رونق تبديل شده و كتاب با شمارگان ميليوني به تعداد بسيار بيشتري از گذشته چاپ و عرضه مي شود.
    
    در اروپا شنبه بازار ها و يكشنبه بازارهائي براي فروش كتب دست دوم به راه مي افتد كه اهالي يك محل كتاب هاي غيرقابل استفاده خود را براي فروش به قيمت بسيار ارزان عرضه مي كنند. برخي از اين كتاب ها كه مورد نياز ديگران است به سرعت خريداري شده و تعدادي نيز راهي موزه ها و مجموعه هاي كتاب در اين سو يا آن سوي جهان مي شود.

نويسنده: علي اكبر عبدالرشيدي