عناصر مشترک همه بیماری های واگیر شناسایی و رسم شد. اندیشه ها، مواد واگیر بیماری های مسری فکری محسوب می شود. آنها با ارتباط مستقیم میان سخنران و شنوندگان، یا از راه گفتگو میان استادان راهنما و دانشجویان منتقل می شود. این اندیشه ها می تواند از طریق عاملی به شکل مجله نیز در معرض همگان قرار گیرد.

عنصر مهم دیگر در همه بیماری های واگیر، جمعیتی است که اندیشه های همه گیر در هر زمان میان آنها پخش می شود. هر فردی از افراد جمعیت زمانی احتمال دارد به گروهی از گروه های متمایز تعلق داشته باشد. مبتلایان آنانی هستند که اندیشه ها را با خود حمل کرده اند.

پدیدآورندگان و پژوهشگرانی که اندیشه هایی برای انتقال دارند، هم مبتلایند. کسانی که با مواد آلوده تماس می گیرند، آسیب پذیرند، چه احتمال دارد آنها هم دچار بیماری شوند. احتمال دارد آنان مجله خوانان دیگر و دیگر پژوهشگرانی در همان زمینه باشند که به همان اندیشه ها برسند. برکنار شدگان یا مبتلایان سابقند، یا کسانی که در برابر بیماری ایمنی دارند. احتمال دارد آنان دیگر پژوهشگرانی باشند که بازنشسته شده یا درگذشته اند و دیگر در آن زمینه فعالیت ندارند.

گافمن می توانست فرایند واگیری را در حالت های مختلف توصیف کند. در حالتی متعادل تعداد عوامل مبتلا کننده در طی زمان تغییر نمی کند. در این صورت بیماری واگیر، وضعیتی بومی دارد. در حالتی نامتعادل، احتمال دارد بر شمار عوامل مبتلا کننده افزوده یا از شمار آنها کاسته شود. در حالت پیشین، بیماری واگیر پخش می شود؛ در وضعیت دیگر، کاهش می یابد.

یک سلسله معادله های دیفرانسیل پیچیده برای محاسبه تغییر در شمار عوامل مبتلا کننده، افراد مستعد و برکنار شدگان برقرار شده است. این معادله ها، ویژگی های بیماری واگیر را بر حسب رشد آن توضیح می دهد. همچنین شرایطی را که در آن بیماری مسری به اوج می رسد و متوقف می شود نیز مشخص می سازد. سرانجام، این معادله ها تعداد افراد مستعدی را که فراتر از آن، بیماری می تواند خیز گیرد، به دست می دهد. از چشم اندازی دیگر، بیماری واگیر می توانست با حفظ اندازه افراد مستعد به کمتر از تعداد بحرانی ، مهار شود.

گافمن داده های واقعی متون سه موضوع را آزمود، داده های التهاب یاخته ها، منطق نمادین و بیماری آلودگی کرمهای شیستوزوما. او نخست کتابشناسی جامع التهاب یاخته ها را از 1963 که هانس سلی گردآوری کرده بود، تحلیل کرد. رشد این متون را به دو دسته عوامل مبتلا کننده یا برکنارشونده رده بندی کرد. افراد در سال اول انتشار مقاله های خود در باب پژوهش های التهاب یاخته ها، به عوامل مبتلا کننده تبدیل شدند. این افراد یک سال پس از انتشار آخرین مقاله در کتابشناسی سلی، برکنار شونده گردیدند. تحلیل گافمن نشان داد که پژوهش التهاب یاخته ها حدود شصت سال پس از کشفی مهم و زود هنگام، برجا بود. پس از آن دوره، افزایشی جدی و چشمگیر پدید آمد. داده های تاریخی کشفیاتی معین و کلیدی و تهیه ترکیبات شمیایی موفقیت آمیز، با شیوع هر بیماری واگیردار پیش بینی شده با این مدل، مورد تایید قرار گرفت.

در متون بیماری آلودگی با کرم های شیستوزوما، پیشنهاد کردند که مدلی چهار عاملی براساس تحلیل آن مورد استفاده قرار گیرد. در این بیماری ویژه مناطق گرمسیری، دو میزبان وجود دارد، یکی قطعا در انسان ها است و دیگری با واسطه در حلزون ها. عامل عفونی کننده انگل است که نخستین چرخه زندگی آن انسان ها را مبتلا می سازد و دومین چرخه آن حلزون ها را کرم انگلی در بدن انسان تخم می گذارند و بعد بدن را از راه مدفوع ترک می کند. تخم ها در آب تازه می شکافد و به بدن حلزون وارد می شود. آنگاه انگل در بدن حلزون تغییر شکل می دهد و آن را ترک می گوید.

انگل آزادانه در آب تازه وجود دارد و در پوست انسان هایی که در آب شنا می کنند،  نفوذ می کند. این چرخه تکرار می شود. پخش اطلاعات پزشکی نیز فرایند چرخه ای و چهار عاملی است. اطلاعات به صورت اندیشه ها مانند مواد آلوده کننده است. نخست به صورت دستنوشته در می آید و آنگاه به مقاله ای علمی و منتشر شده بدل می شود. میزان قطعی آن پژوهشگر و میزبان واسط مجله است. پژوهشگر اندیشه خود را به دستنوشته منتقل می کند. اگر مجله ای آن را بپذیرد، بازنگری و به صورت مقاله منتشر می شود. احتمال دارد این اندیشه از طریق مجله به افراد مستعد منتقل شود. این فرایند تکرار می شود. جالب آن که در مدل چهار عاملی، گافمن نتیجه گرفت تعداد مجله ها مانند عامل مهارکننده برای هر بیماری واگیردار است که ممکن است، رخ می دهد. وی دریافت که تعداد پدیدآورندگان با تعداد مجله هایی که در موضوعی خاص منتشر می شود، ارتباط مستقیم دارد.

شمار پدید آورندگان مبرز نیز متناسب با تعداد کل پدیدآورندگان در آن زمینه موضوعی است. گویی، نظام زیست- بومی متوازن بسیار ظریفی وجود دارد. اگر بر سر دسترس پذیری مجله ها مانعی قرار گیرد، احتمال دارد در تعداد پدیدآورندگان پژوهش های پر کیفیت افولی روی دهد. گاه پیشنهاد شده است در تلاشی جهت مهار رشد تصاعدی مقاله های علمی، از انتشار مجله ها جلوگیری به عمل آید. اما گافمن در برابر وارد کردن ضربه به نظام موجود ارتباط علمی هشدار داده است، چه احتمال دارد بر کیفیت و کمیت متون پژوهشی اثر معکوس گذارد.

اهمیت کار او در قدرت پیش بینی کننده نظریه اش قرار دارد. تحلیل ریاضی او می توانست شرایط مهار کننده بیمار واگیر، بعد رشد و میزان کاهش آن را پیش بینی کند. وی می توانست شرایطی را که در آنها بیماری مسری می توانست به اوج برسد و متوقف شود، بیان دارد. ارزش آستانه جمعیت مستعد که در آن بیماری واگیر رخ می دهد، محاسبه شد.

 

منبع: مفاهیم بازیابی اطلاعات / میراندا لی پائو؛ ترجمه اسدالله آزاد، رحمت الله فتاحی (مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 1379)